Sindikati
Sloboda pridruživanja i osnivanja sindikata
Koji je relevantni propis o slobodi pristupanja i osnivanja sindikata?
U Republici Srpskoj sloboda udruživanja i formiranja sindikata garantovana je Zakonom o radu RS. Član 13 izričito propisuje da radnici, neposredno ili putem svojih predstavnika, imaju pravo da se udružuju, učestvuju u pregovorima za zaključenje kolektivnih ugovora, učestvuju u mirnom rješavanju kolektivnih i individualnih radnih sporova, kao i da budu konsultovani, informisani i da iznose svoje stavove o bitnim pitanjima iz oblasti rada. Nadalje, zakon štiti radnike i njihove predstavnike od bilo kakvog nepovoljnog postupanja ili odgovornosti zbog ovih aktivnosti, pod uslovom da postupaju u skladu sa zakonom i kolektivnim ugovorima. Ove garancije dopunjene su Ustavom BiH (član II.3.i), koji garantuje slobodu mirnog okupljanja i udruživanja, čime se obezbjeđuje ustavni temelj za pravo na sindikalno organizovanje.
Da li Ustav garantuje pravo na osnivanje i pristupanje sindikatima?
Ustav Bosne i Hercegovine daje indirektnu osnovu za pravo na osnivanje i priključivanje sindikatima kroz član II.3.i, koji garantuje slobodu mirnog okupljanja i udruživanja. Iako sindikati nisu izričito pomenuti, ova odredba štiti pravo pojedinaca na slobodno udruživanje, što obuhvata i formiranje te učlanjivanje u sindikate.
Da li zakon (Zakon o radu, poseban zakon, Ustav) omogućava radnicima osnivanje sindikata/udruženja?
Zakon o radu RS (član 13) daje zaposlenima pravo da se udružuju, bilo direktno ili preko svojih predstavnika, da učestvuju u kolektivnom pregovaranju, da se bave mirnim rješavanjem sporova i da izražavaju svoje stavove o važnim pitanjima iz oblasti rada. Takođe zabranjuje bilo kakav nepovoljan tretman radnika ili njihovih predstavnika zbog ostvarivanja ovih prava, pod uslovom da djeluju u skladu sa zakonom i kolektivnim ugovorima.
Da li je pravo na pristupanje i osnivanje sindikata osigurano i u privatnom sektoru?
Pravo na udruživanje i osnivanje sindikata izričito je zagarantovano svim radnicima, uključujući i one u privatnom sektoru. Zakon o radu RS (član 13(1)) propisuje da zaposleni imaju pravo da se udružuju, učestvuju u kolektivnom pregovaranju i izražavaju svoje stavove o pitanjima iz oblasti rada, neposredno ili putem svojih predstavnika. Ova odredba primjenjuje se na sve radnike, bez razlikovanja između zaposlenih u javnom i privatnom sektoru.
Izvori: §II.3(i) Ustava BiH; §13 Zakona o radu RS.
Sloboda kolektivnog pregovaranja
Koji je relevantni propis o pravu na kolektivno pregovaranje?
U Republici Srpskoj, pravo na kolektivno pregovaranje zasniva se na Zakonu o radu RS. Radnicima i poslodavcima garantovana je sloboda udruživanja i zaštita od miješanja (osnivanje sindikata i udruženja poslodavaca bez prethodnog odobrenja) u Poglavlju XVII — Organizacije radnika i poslodavaca (čl. 208–216 o vijećima, osnivanju sindikata, uslovima za rad sindikata i članarinama; čl. 217–236 o reprezentativnosti i načinu njenog utvrđivanja), što im omogućava da budu strane u kolektivnom pregovaranju. Poglavlje XVIII — Kolektivni ugovori (čl. 238–256) propisuje sadržaj kolektivnih ugovora, njihove vrste (opšti, granski/sektorski i kod poslodavca), strane ugovora (član 240), mehanizme pregovaranja (čl. 242–244), primjenu i mogućnost proširenja na nečlanove (čl. 245–249), trajanje i prestanak važenja (čl. 252–253), rješavanje sporova (član 254), te registraciju i objavu (čl. 255–256). Zakon o radu takođe uspostavlja Ekonomsko-socijalni savjet kao tijelo za unapređenje kolektivnog pregovaranja na nivou entiteta (član 257) i priznaje pravo na štrajk, koje se detaljnije uređuje posebnim zakonom (član 258).
Da li Ustav i/ili Zakon o radu garantuju pravo na kolektivno pregovaranje?
Zakon o radu RS izričito propisuje pravo na kolektivno pregovaranje: reprezentativni sindikati i udruženja poslodavaca imaju „pravo na kolektivno pregovaranje i zaključivanje kolektivnih ugovora“ (član 237(1)(1)), dok Poglavlje XVIII (čl. 238–256) detaljno uređuje sadržaj kolektivnih ugovora, njihove nivoe (opšti/granski/kod poslodavca), strane kolektivnog ugovora (član 240), postupak pregovaranja (čl. 242–244) te primjenu i proširenje kolektivnih ugovora (čl. 245–249). Ovaj okvir zasniva se na slobodi organizovanja sindikata i udruženja poslodavaca bez prethodnog odobrenja (čl. 209–212), a institucionalnu podršku pruža Ekonomsko-socijalni savjet (član 257). Na državnom nivou, Ustav BiH garantuje slobodu mirnog okupljanja i udruživanja (član II.3.i), što predstavlja ustavni temelj prava na organizovanje i kolektivno pregovaranje.
Da li je pravo na kolektivno pregovaranje zagarantovano i u privatnom sektoru?
Zakon o radu Republike Srpske garantuje pravo na kolektivno pregovaranje svim radnicima, uključujući i one u privatnom sektoru. Član 237(1)(1) izričito propisuje da reprezentativni sindikati i udruženja poslodavaca imaju pravo da vode kolektivno pregovaranje i zaključuju kolektivne ugovore. Ovo pravo nije ograničeno samo na zaposlene u javnom sektoru – naprotiv, primjenjuje se na sve radne odnose koji su uređeni Zakonom o radu, a koji obuhvataju i radnike u privatnom i u javnom sektoru.
Koja pitanja se razmatraju u okviru kolektivnog pregovaranja? Koji su sadržaji kolektivnog pregovaranja?
Pitanja koja se razmatraju u okviru kolektivnog pregovaranja detaljno su uređena u Glavi XVIII Zakona o radu RS (čl. 238–256). Prema članu 238, kolektivni ugovor uređuje prava, obaveze i odgovornosti koje proizlaze iz radnog odnosa, postupak izmjena i dopuna kolektivnog ugovora, odnose između strana potpisnica, kao i druga pitanja od značaja za uređenje odnosa između radnika i poslodavaca. To znači da se kolektivnim pregovaranjem mogu obuhvatiti pitanja zarada i naknada, radnog vremena, zaštite na radu, prava na odsustvo, postupaka za rješavanje sporova, te širi okvir odnosa između radnika i poslodavaca.
Zakon također propisuje vrste kolektivnih ugovora koji se mogu zaključivati — opšti, posebni (za sektor ili granu), te kolektivni ugovor na nivou poslodavca (član 239). Definisano je ko može učestvovati u pregovorima (čl. 240–244), kako se kolektivni ugovori primjenjuju (čl. 245–251), njihova važnost i prestanak važenja (čl. 252–253), kao i mehanizmi za rješavanje sporova koji nastanu njihovom primjenom (član 254).
Ko može zastupati radnike u kolektivnom pregovaranju?
Radnike u kolektivnom pregovaranju prvenstveno predstavljaju reprezentativni sindikati, kako je propisano Zakonom o radu RS u Glavi XVII (čl. 208–237) i Glavi XVIII (čl. 238–244).
Prema članu 209, radnici imaju pravo slobodno se organizovati i učlanjivati u sindikate, koji djeluju nezavisno od poslodavaca i države. Da bi sindikat mogao učestvovati u kolektivnom pregovaranju, mora ispuniti kriterije reprezentativnosti definisane u čl. 217–219: da je osnovan na sindikalnim principima, nezavisan od organa vlasti i poslodavaca, da se većinom finansira iz članarina, da je registriran kod nadležnog ministarstva i da ima propisani minimalni prag članstva (20% zaposlenih na nivou poslodavca, 10% na nivou sektora/grane ili 5% zaposlenih u RS na republičkom nivou).
Nakon što stekne status reprezentativnog, sindikat dobija posebna prava, uključujući pravo na kolektivno pregovaranje i zaključivanje kolektivnih ugovora (član 237(1)(1)). Na nivou poslodavca, kolektivne ugovore pregovaraju poslodavac i reprezentativni sindikati (član 240(4)). Dodatno, član 243 obavezuje reprezentativne sindikate da sarađuju s drugim sindikatima kod poslodavca u kojima je učlanjeno najmanje 10% zaposlenih, čime se osigurava šira zastupljenost interesa radnika.
Pored sindikata, u preduzećima sa najmanje 15 zaposlenih mogu se osnivati i radnički savjeti (član 208). Njihova uloga je savjetodavna — daju mišljenja i učestvuju u donošenju odluka o socijalnim i ekonomskim pitanjima — ali oni ne mogu zamijeniti sindikate u postupku kolektivnog pregovaranja.
Koji je proces kolektivnog pregovaranja?
Proces kolektivnog pregovaranja uređen je Zakonom o radu Republike Srpske, Poglavlje XVIII (članovi 238–244). Zakon uspostavlja strukturiran okvir kojim se osigurava da se pregovori između radnika (putem njihovih reprezentativnih sindikata) i poslodavaca (ili udruženja poslodavaca) vode na pravičan i transparentan način.
Proces započinje utvrđivanjem reprezentativnosti sindikata i udruženja poslodavaca, koji su jedini ovlašteni za zaključivanje kolektivnih ugovora (članovi 217–221 i 237). Nakon što se utvrdi reprezentativnost, kolektivno pregovaranje se odvija na sljedeći način: 1. Pokretanje pregovora: Pregovore za zaključivanje kolektivnog ugovora može pokrenuti reprezentativni sindikat ili poslodavac (odnosno udruženje poslodavaca). Na nivou poslodavca pregovaranje se vodi između poslodavca i reprezentativnog sindikata (član 240. stav (4)). Na granskom ili republičkom nivou pregovori se vode između reprezentativnih udruženja poslodavaca i sindikata, a u slučaju općih kolektivnih ugovora u njima može učestvovati i Vlada Republike Srpske (član 240. st. (1)–(3)). 2. Formiranje pregovaračkog odbora: Kada u pregovorima učestvuje više reprezentativnih sindikata ili udruženja poslodavaca, oni formiraju zajednički pregovarački odbor, pri čemu se članovi imenuju srazmjerno broju članova koje predstavljaju (član 242. st. (1)–(2)). Odbor pregovara u ime svih strana, a kolektivni ugovor mogu potpisati isključivo ovlašteni predstavnici (član 242. stav (3) i član 244). 3. Saradnja među sindikatima: Na nivou poslodavca, reprezentativni sindikat dužan je sarađivati s drugim sindikatima na radnom mjestu u kojima je učlanjeno najmanje 10% zaposlenih, čime se osigurava uključivost u zastupanju interesa radnika (član 243). 4. Pregovaranje i izrada teksta ugovora: Tokom kolektivnog pregovaranja razmatra se širok spektar pitanja iz radnog odnosa, uključujući prava, obaveze i odgovornosti koje proizlaze iz radnog odnosa, postupke izmjena i dopuna kolektivnog ugovora, odnose između ugovornih strana, kao i druga pitanja od značaja za uređivanje radnih odnosa (član 238. stav (1)). 5. Zaključenje kolektivnog ugovora: Kolektivni ugovor mora biti sačinjen u pisanoj formi (član 238. stav (2)) i potpisan od strane propisno ovlaštenih predstavnika ugovornih strana (član 244). 6. Primjena kolektivnog ugovora: Na nivou poslodavca, kolektivni ugovor primjenjuje se na sve radnike, bez obzira na članstvo u sindikatu (član 251). Na republičkom ili granskom nivou, kolektivni ugovor obavezuje sve poslodavce koji su članovi udruženja poslodavaca koje ga je zaključilo, a njegova primjena se može proširiti i na poslodavce koji nisu članovi tog udruženja ako ministar donese takvu odluku iz razloga ekonomske i socijalne politike (članovi 245–246). 7. Važenje i prestanak kolektivnog ugovora: Kolektivni ugovori u pravilu važe tri godine, ukoliko nije drugačije ugovoreno (član 252. stav (1)). Mogu prestati sporazumno ili otkazom, ali i nakon prestanka ostaju na snazi najduže 60 dana, dok novi pregovori moraju započeti u roku od 15 dana (član 253). 8. Rješavanje sporova: Svi sporovi u vezi s primjenom kolektivnih ugovora rješavaju se u skladu sa Zakonom o mirnom rješavanju radnih sporova (član 254).
Da li bilo koja organizacija, koja tvrdi da zastupa radnike, može učestvovati u kolektivnom pregovaranju?
Zakon o radu Republike Srpske izričito propisuje da samo reprezentativni sindikati imaju pravo da u ime radnika pregovaraju i zaključuju kolektivne ugovore.
U skladu s članovima 217–219, sindikat se smatra reprezentativnim ako ispunjava sljedeće uslove: • osnovan je i djeluje u skladu s principima sindikalnog organizovanja, • nezavisan je od organa vlasti i poslodavaca, • finansira se pretežno iz članarina i vlastitih izvora, • ima propisani minimalni broj članova (najmanje 20% zaposlenih na nivou poslodavca, 10% na nivou grane ili djelatnosti te 5% zaposlenih na republičkom nivou), i • registrovan je u skladu sa zakonom.
Isključivo takvi reprezentativni sindikati (ili koalicija sindikata koja zajedničkim djelovanjem ostvaruje reprezentativnost, kako je dopušteno članom 241) imaju zakonsko pravo na kolektivno pregovaranje. Ostala udruženja, neformalne grupe radnika ili nereprezentativni sindikati mogu iznositi stavove, zagovarati prava ili pružati podršku radnicima, ali nemaju ovlaštenje da formalno pregovaraju niti da zaključuju obavezujuće kolektivne ugovore.
Da li zakon predviđa institucionalizovano tripartitno vijeće za pitanja socijalne i ekonomske politike?
Zakon o radu Republike Srpske izričito predviđa uspostavljanje institucionaliziranog tripartitnog tijela. U skladu s članom 257, osniva se Ekonomsko-socijalni savjet s ciljem podsticanja kolektivnog pregovaranja i usklađivanja interesa radnika i poslodavaca sa širim ekonomskim i socijalnim politikama Republike.
Izvori: §II.3(i) Ustava Bosne i Hercegovine; §208–216, 217–236, 237, 238–256, 257–258 Zakona o radu Republike Srpske.
Pravo na štrajk
Koji je relevantni propis o pravu na štrajk?
Pravo na štrajk u Republici Srpskoj priznato je Zakonom o radu Republike Srpske, koji u članu 258 navodi da radnik ostvaruje pravo na štrajk u skladu s odredbama Zakona o štrajku.
Da li Ustav i/ili Zakon o radu garantuju pravo na štrajk? Da li zakon (Zakon o radu, poseban zakon, Ustav) predviđa pravo na štrajk?
U Republici Srpskoj, Zakon o radu izričito priznaje pravo na štrajk. U skladu s članom 258, radnici ostvaruju ovo pravo u skladu s odredbama Zakona o štrajku, kojim se uređuju postupci, uslovi i zaštita u vezi sa štrajkovima.
Pod kojim uslovima se može pokrenuti štrajk? Koji je nivo ograničenja prava na štrajk? Da li se radnici koji štrajkuju mogu zamijeniti?
U Republici Srpskoj, pravo na štrajk uređeno je Zakonom o štrajku.
Štrajk se može organizovati na nivou pojedinačnog poslodavca, na nivou grane odnosno djelatnosti ili kao opći štrajk na nivou Republike (član 1). Odluku o stupanju u štrajk donosi nadležni organ reprezentativnog sindikata ili više od polovine zaposlenih kod poslodavca (član 4). Odluka mora sadržavati zahtjeve radnika, vrijeme i mjesto održavanja štrajka, način njegovog provođenja te sastav štrajkačkog odbora (član 5). Štrajkački odbor dužan je da poslodavca obavijesti o štrajku najmanje sedam dana unaprijed, odnosno 24 sata unaprijed u slučaju štrajka upozorenja (član 6).
Određena ograničenja primjenjuju se naročito u djelatnostima od općeg interesa ili u onima u kojima bi obustava rada mogla ugroziti život, zdravlje ili javnu sigurnost (član 11). To uključuje snabdijevanje električnom energijom, vodosnabdijevanje, saobraćaj (željeznički i zračni), radiodifuziju, poštanske usluge, vatrogastvo, zdravstvenu i veterinarsku zaštitu, brigu o djeci i socijalnu zaštitu, kao i javnu upravu i sigurnost. U ovim sektorima štrajk je dopušten samo ako je osiguran minimum procesa rada radi zaštite života ljudi, sigurnosti i osnovnih javnih usluga (član 12). Poslodavac i štrajkački odbor sporazumno utvrđuju koji će radnici nastaviti raditi radi osiguranja tog minimuma, a ti radnici su zakonski obavezni da izvršavaju te poslove (član 12. st. (4)–(5) i član 15). Štrajk se mora organizovati na način koji ne ugrožava sigurnost ljudi i imovine niti onemogućava rad zaposlenima koji ne učestvuju u štrajku (član 9).
Kao opće pravilo, poslodavac ne može zapošljavati nove radnike radi zamjene radnika koji učestvuju u zakonitom štrajku (član 17). Izuzeci su dopušteni samo kada je to neophodno radi zaštite sigurnosti ljudi i imovine, održavanja minimuma procesa rada u djelatnostima od posebnog značaja ili ispunjavanja međunarodnih obaveza (član 17. tač. (a)–(c)).
Da li je pravo na štrajk zagarantovano i u privatnom sektoru?
Pravo na štrajk primjenjuje se i na radnike u javnom i u privatnom sektoru. Zakon o štrajku Republike Srpske izričito definiše štrajk kao organizovanu obustavu rada koja se može provoditi „u preduzeću, ustanovi ili kod drugog pravnog lica ili preduzetnika“ (član 1. stav (2)). Nadalje, zaposleni u privatnom sektoru uživaju iste garancije: slobodno odlučuju o učešću u štrajku (član 2), ne mogu biti sankcionisani zbog zakonitog štrajka (član 16), a njihovi predstavnici u kolektivnom pregovaranju mogu zakonito pokrenuti štrajk u skladu s procedurama propisanim članovima 4–7.
Izvori: §258 Zakona o radu Republike Srpske; §1–2, 4–7, 9, 11–13, 15–17 Zakona o štrajku Republike Srpske.
Sloboda pridruživanja i osnivanja sindikata
Koji je relevantni propis o slobodi pristupanja i osnivanja sindikata?
U Republici Srpskoj sloboda udruživanja i formiranja sindikata garantovana je Zakonom o radu RS. Član 13 izričito propisuje da radnici, neposredno ili putem svojih predstavnika, imaju pravo da se udružuju, učestvuju u pregovorima za zaključenje kolektivnih ugovora, učestvuju u mirnom rješavanju kolektivnih i individualnih radnih sporova, kao i da budu konsultovani, informisani i da iznose svoje stavove o bitnim pitanjima iz oblasti rada. Nadalje, zakon štiti radnike i njihove predstavnike od bilo kakvog nepovoljnog postupanja ili odgovornosti zbog ovih aktivnosti, pod uslovom da postupaju u skladu sa zakonom i kolektivnim ugovorima. Ove garancije dopunjene su Ustavom BiH (član II.3.i), koji garantuje slobodu mirnog okupljanja i udruživanja, čime se obezbjeđuje ustavni temelj za pravo na sindikalno organizovanje.
Da li Ustav garantuje pravo na osnivanje i pristupanje sindikatima?
Ustav Bosne i Hercegovine daje indirektnu osnovu za pravo na osnivanje i priključivanje sindikatima kroz član II.3.i, koji garantuje slobodu mirnog okupljanja i udruživanja. Iako sindikati nisu izričito pomenuti, ova odredba štiti pravo pojedinaca na slobodno udruživanje, što obuhvata i formiranje te učlanjivanje u sindikate.
Da li zakon (Zakon o radu, poseban zakon, Ustav) omogućava radnicima osnivanje sindikata/udruženja?
Zakon o radu RS (član 13) daje zaposlenima pravo da se udružuju, bilo direktno ili preko svojih predstavnika, da učestvuju u kolektivnom pregovaranju, da se bave mirnim rješavanjem sporova i da izražavaju svoje stavove o važnim pitanjima iz oblasti rada. Takođe zabranjuje bilo kakav nepovoljan tretman radnika ili njihovih predstavnika zbog ostvarivanja ovih prava, pod uslovom da djeluju u skladu sa zakonom i kolektivnim ugovorima.
Da li je pravo na pristupanje i osnivanje sindikata osigurano i u privatnom sektoru?
Pravo na udruživanje i osnivanje sindikata izričito je zagarantovano svim radnicima, uključujući i one u privatnom sektoru. Zakon o radu RS (član 13(1)) propisuje da zaposleni imaju pravo da se udružuju, učestvuju u kolektivnom pregovaranju i izražavaju svoje stavove o pitanjima iz oblasti rada, neposredno ili putem svojih predstavnika. Ova odredba primjenjuje se na sve radnike, bez razlikovanja između zaposlenih u javnom i privatnom sektoru.
Izvori: §II.3(i) Ustava BiH; §13 Zakona o radu RS.
Sloboda kolektivnog pregovaranja
Koji je relevantni propis o pravu na kolektivno pregovaranje?
U Republici Srpskoj, pravo na kolektivno pregovaranje zasniva se na Zakonu o radu RS. Radnicima i poslodavcima garantovana je sloboda udruživanja i zaštita od miješanja (osnivanje sindikata i udruženja poslodavaca bez prethodnog odobrenja) u Poglavlju XVII — Organizacije radnika i poslodavaca (čl. 208–216 o vijećima, osnivanju sindikata, uslovima za rad sindikata i članarinama; čl. 217–236 o reprezentativnosti i načinu njenog utvrđivanja), što im omogućava da budu strane u kolektivnom pregovaranju. Poglavlje XVIII — Kolektivni ugovori (čl. 238–256) propisuje sadržaj kolektivnih ugovora, njihove vrste (opšti, granski/sektorski i kod poslodavca), strane ugovora (član 240), mehanizme pregovaranja (čl. 242–244), primjenu i mogućnost proširenja na nečlanove (čl. 245–249), trajanje i prestanak važenja (čl. 252–253), rješavanje sporova (član 254), te registraciju i objavu (čl. 255–256). Zakon o radu takođe uspostavlja Ekonomsko-socijalni savjet kao tijelo za unapređenje kolektivnog pregovaranja na nivou entiteta (član 257) i priznaje pravo na štrajk, koje se detaljnije uređuje posebnim zakonom (član 258).
Da li Ustav i/ili Zakon o radu garantuju pravo na kolektivno pregovaranje?
Zakon o radu RS izričito propisuje pravo na kolektivno pregovaranje: reprezentativni sindikati i udruženja poslodavaca imaju „pravo na kolektivno pregovaranje i zaključivanje kolektivnih ugovora“ (član 237(1)(1)), dok Poglavlje XVIII (čl. 238–256) detaljno uređuje sadržaj kolektivnih ugovora, njihove nivoe (opšti/granski/kod poslodavca), strane kolektivnog ugovora (član 240), postupak pregovaranja (čl. 242–244) te primjenu i proširenje kolektivnih ugovora (čl. 245–249). Ovaj okvir zasniva se na slobodi organizovanja sindikata i udruženja poslodavaca bez prethodnog odobrenja (čl. 209–212), a institucionalnu podršku pruža Ekonomsko-socijalni savjet (član 257). Na državnom nivou, Ustav BiH garantuje slobodu mirnog okupljanja i udruživanja (član II.3.i), što predstavlja ustavni temelj prava na organizovanje i kolektivno pregovaranje.
Da li je pravo na kolektivno pregovaranje zagarantovano i u privatnom sektoru?
Zakon o radu Republike Srpske garantuje pravo na kolektivno pregovaranje svim radnicima, uključujući i one u privatnom sektoru. Član 237(1)(1) izričito propisuje da reprezentativni sindikati i udruženja poslodavaca imaju pravo da vode kolektivno pregovaranje i zaključuju kolektivne ugovore. Ovo pravo nije ograničeno samo na zaposlene u javnom sektoru – naprotiv, primjenjuje se na sve radne odnose koji su uređeni Zakonom o radu, a koji obuhvataju i radnike u privatnom i u javnom sektoru.
Koja pitanja se razmatraju u okviru kolektivnog pregovaranja? Koji su sadržaji kolektivnog pregovaranja?
Pitanja koja se razmatraju u okviru kolektivnog pregovaranja detaljno su uređena u Glavi XVIII Zakona o radu RS (čl. 238–256). Prema članu 238, kolektivni ugovor uređuje prava, obaveze i odgovornosti koje proizlaze iz radnog odnosa, postupak izmjena i dopuna kolektivnog ugovora, odnose između strana potpisnica, kao i druga pitanja od značaja za uređenje odnosa između radnika i poslodavaca. To znači da se kolektivnim pregovaranjem mogu obuhvatiti pitanja zarada i naknada, radnog vremena, zaštite na radu, prava na odsustvo, postupaka za rješavanje sporova, te širi okvir odnosa između radnika i poslodavaca.
Zakon također propisuje vrste kolektivnih ugovora koji se mogu zaključivati — opšti, posebni (za sektor ili granu), te kolektivni ugovor na nivou poslodavca (član 239). Definisano je ko može učestvovati u pregovorima (čl. 240–244), kako se kolektivni ugovori primjenjuju (čl. 245–251), njihova važnost i prestanak važenja (čl. 252–253), kao i mehanizmi za rješavanje sporova koji nastanu njihovom primjenom (član 254).
Ko može zastupati radnike u kolektivnom pregovaranju?
Radnike u kolektivnom pregovaranju prvenstveno predstavljaju reprezentativni sindikati, kako je propisano Zakonom o radu RS u Glavi XVII (čl. 208–237) i Glavi XVIII (čl. 238–244).
Prema članu 209, radnici imaju pravo slobodno se organizovati i učlanjivati u sindikate, koji djeluju nezavisno od poslodavaca i države. Da bi sindikat mogao učestvovati u kolektivnom pregovaranju, mora ispuniti kriterije reprezentativnosti definisane u čl. 217–219: da je osnovan na sindikalnim principima, nezavisan od organa vlasti i poslodavaca, da se većinom finansira iz članarina, da je registriran kod nadležnog ministarstva i da ima propisani minimalni prag članstva (20% zaposlenih na nivou poslodavca, 10% na nivou sektora/grane ili 5% zaposlenih u RS na republičkom nivou).
Nakon što stekne status reprezentativnog, sindikat dobija posebna prava, uključujući pravo na kolektivno pregovaranje i zaključivanje kolektivnih ugovora (član 237(1)(1)). Na nivou poslodavca, kolektivne ugovore pregovaraju poslodavac i reprezentativni sindikati (član 240(4)). Dodatno, član 243 obavezuje reprezentativne sindikate da sarađuju s drugim sindikatima kod poslodavca u kojima je učlanjeno najmanje 10% zaposlenih, čime se osigurava šira zastupljenost interesa radnika.
Pored sindikata, u preduzećima sa najmanje 15 zaposlenih mogu se osnivati i radnički savjeti (član 208). Njihova uloga je savjetodavna — daju mišljenja i učestvuju u donošenju odluka o socijalnim i ekonomskim pitanjima — ali oni ne mogu zamijeniti sindikate u postupku kolektivnog pregovaranja.
Koji je proces kolektivnog pregovaranja?
Proces kolektivnog pregovaranja uređen je Zakonom o radu Republike Srpske, Poglavlje XVIII (članovi 238–244). Zakon uspostavlja strukturiran okvir kojim se osigurava da se pregovori između radnika (putem njihovih reprezentativnih sindikata) i poslodavaca (ili udruženja poslodavaca) vode na pravičan i transparentan način.
Proces započinje utvrđivanjem reprezentativnosti sindikata i udruženja poslodavaca, koji su jedini ovlašteni za zaključivanje kolektivnih ugovora (članovi 217–221 i 237). Nakon što se utvrdi reprezentativnost, kolektivno pregovaranje se odvija na sljedeći način: 1. Pokretanje pregovora: Pregovore za zaključivanje kolektivnog ugovora može pokrenuti reprezentativni sindikat ili poslodavac (odnosno udruženje poslodavaca). Na nivou poslodavca pregovaranje se vodi između poslodavca i reprezentativnog sindikata (član 240. stav (4)). Na granskom ili republičkom nivou pregovori se vode između reprezentativnih udruženja poslodavaca i sindikata, a u slučaju općih kolektivnih ugovora u njima može učestvovati i Vlada Republike Srpske (član 240. st. (1)–(3)). 2. Formiranje pregovaračkog odbora: Kada u pregovorima učestvuje više reprezentativnih sindikata ili udruženja poslodavaca, oni formiraju zajednički pregovarački odbor, pri čemu se članovi imenuju srazmjerno broju članova koje predstavljaju (član 242. st. (1)–(2)). Odbor pregovara u ime svih strana, a kolektivni ugovor mogu potpisati isključivo ovlašteni predstavnici (član 242. stav (3) i član 244). 3. Saradnja među sindikatima: Na nivou poslodavca, reprezentativni sindikat dužan je sarađivati s drugim sindikatima na radnom mjestu u kojima je učlanjeno najmanje 10% zaposlenih, čime se osigurava uključivost u zastupanju interesa radnika (član 243). 4. Pregovaranje i izrada teksta ugovora: Tokom kolektivnog pregovaranja razmatra se širok spektar pitanja iz radnog odnosa, uključujući prava, obaveze i odgovornosti koje proizlaze iz radnog odnosa, postupke izmjena i dopuna kolektivnog ugovora, odnose između ugovornih strana, kao i druga pitanja od značaja za uređivanje radnih odnosa (član 238. stav (1)). 5. Zaključenje kolektivnog ugovora: Kolektivni ugovor mora biti sačinjen u pisanoj formi (član 238. stav (2)) i potpisan od strane propisno ovlaštenih predstavnika ugovornih strana (član 244). 6. Primjena kolektivnog ugovora: Na nivou poslodavca, kolektivni ugovor primjenjuje se na sve radnike, bez obzira na članstvo u sindikatu (član 251). Na republičkom ili granskom nivou, kolektivni ugovor obavezuje sve poslodavce koji su članovi udruženja poslodavaca koje ga je zaključilo, a njegova primjena se može proširiti i na poslodavce koji nisu članovi tog udruženja ako ministar donese takvu odluku iz razloga ekonomske i socijalne politike (članovi 245–246). 7. Važenje i prestanak kolektivnog ugovora: Kolektivni ugovori u pravilu važe tri godine, ukoliko nije drugačije ugovoreno (član 252. stav (1)). Mogu prestati sporazumno ili otkazom, ali i nakon prestanka ostaju na snazi najduže 60 dana, dok novi pregovori moraju započeti u roku od 15 dana (član 253). 8. Rješavanje sporova: Svi sporovi u vezi s primjenom kolektivnih ugovora rješavaju se u skladu sa Zakonom o mirnom rješavanju radnih sporova (član 254).
Da li bilo koja organizacija, koja tvrdi da zastupa radnike, može učestvovati u kolektivnom pregovaranju?
Zakon o radu Republike Srpske izričito propisuje da samo reprezentativni sindikati imaju pravo da u ime radnika pregovaraju i zaključuju kolektivne ugovore.
U skladu s članovima 217–219, sindikat se smatra reprezentativnim ako ispunjava sljedeće uslove: • osnovan je i djeluje u skladu s principima sindikalnog organizovanja, • nezavisan je od organa vlasti i poslodavaca, • finansira se pretežno iz članarina i vlastitih izvora, • ima propisani minimalni broj članova (najmanje 20% zaposlenih na nivou poslodavca, 10% na nivou grane ili djelatnosti te 5% zaposlenih na republičkom nivou), i • registrovan je u skladu sa zakonom.
Isključivo takvi reprezentativni sindikati (ili koalicija sindikata koja zajedničkim djelovanjem ostvaruje reprezentativnost, kako je dopušteno članom 241) imaju zakonsko pravo na kolektivno pregovaranje. Ostala udruženja, neformalne grupe radnika ili nereprezentativni sindikati mogu iznositi stavove, zagovarati prava ili pružati podršku radnicima, ali nemaju ovlaštenje da formalno pregovaraju niti da zaključuju obavezujuće kolektivne ugovore.
Da li zakon predviđa institucionalizovano tripartitno vijeće za pitanja socijalne i ekonomske politike?
Zakon o radu Republike Srpske izričito predviđa uspostavljanje institucionaliziranog tripartitnog tijela. U skladu s članom 257, osniva se Ekonomsko-socijalni savjet s ciljem podsticanja kolektivnog pregovaranja i usklađivanja interesa radnika i poslodavaca sa širim ekonomskim i socijalnim politikama Republike.
Izvori: §II.3(i) Ustava Bosne i Hercegovine; §208–216, 217–236, 237, 238–256, 257–258 Zakona o radu Republike Srpske.
Pravo na štrajk
Koji je relevantni propis o pravu na štrajk?
Pravo na štrajk u Republici Srpskoj priznato je Zakonom o radu Republike Srpske, koji u članu 258 navodi da radnik ostvaruje pravo na štrajk u skladu s odredbama Zakona o štrajku.
Da li Ustav i/ili Zakon o radu garantuju pravo na štrajk? Da li zakon (Zakon o radu, poseban zakon, Ustav) predviđa pravo na štrajk?
U Republici Srpskoj, Zakon o radu izričito priznaje pravo na štrajk. U skladu s članom 258, radnici ostvaruju ovo pravo u skladu s odredbama Zakona o štrajku, kojim se uređuju postupci, uslovi i zaštita u vezi sa štrajkovima.
Pod kojim uslovima se može pokrenuti štrajk? Koji je nivo ograničenja prava na štrajk? Da li se radnici koji štrajkuju mogu zamijeniti?
U Republici Srpskoj, pravo na štrajk uređeno je Zakonom o štrajku.
Štrajk se može organizovati na nivou pojedinačnog poslodavca, na nivou grane odnosno djelatnosti ili kao opći štrajk na nivou Republike (član 1). Odluku o stupanju u štrajk donosi nadležni organ reprezentativnog sindikata ili više od polovine zaposlenih kod poslodavca (član 4). Odluka mora sadržavati zahtjeve radnika, vrijeme i mjesto održavanja štrajka, način njegovog provođenja te sastav štrajkačkog odbora (član 5). Štrajkački odbor dužan je da poslodavca obavijesti o štrajku najmanje sedam dana unaprijed, odnosno 24 sata unaprijed u slučaju štrajka upozorenja (član 6).
Određena ograničenja primjenjuju se naročito u djelatnostima od općeg interesa ili u onima u kojima bi obustava rada mogla ugroziti život, zdravlje ili javnu sigurnost (član 11). To uključuje snabdijevanje električnom energijom, vodosnabdijevanje, saobraćaj (željeznički i zračni), radiodifuziju, poštanske usluge, vatrogastvo, zdravstvenu i veterinarsku zaštitu, brigu o djeci i socijalnu zaštitu, kao i javnu upravu i sigurnost. U ovim sektorima štrajk je dopušten samo ako je osiguran minimum procesa rada radi zaštite života ljudi, sigurnosti i osnovnih javnih usluga (član 12). Poslodavac i štrajkački odbor sporazumno utvrđuju koji će radnici nastaviti raditi radi osiguranja tog minimuma, a ti radnici su zakonski obavezni da izvršavaju te poslove (član 12. st. (4)–(5) i član 15). Štrajk se mora organizovati na način koji ne ugrožava sigurnost ljudi i imovine niti onemogućava rad zaposlenima koji ne učestvuju u štrajku (član 9).
Kao opće pravilo, poslodavac ne može zapošljavati nove radnike radi zamjene radnika koji učestvuju u zakonitom štrajku (član 17). Izuzeci su dopušteni samo kada je to neophodno radi zaštite sigurnosti ljudi i imovine, održavanja minimuma procesa rada u djelatnostima od posebnog značaja ili ispunjavanja međunarodnih obaveza (član 17. tač. (a)–(c)).
Da li je pravo na štrajk zagarantovano i u privatnom sektoru?
Pravo na štrajk primjenjuje se i na radnike u javnom i u privatnom sektoru. Zakon o štrajku Republike Srpske izričito definiše štrajk kao organizovanu obustavu rada koja se može provoditi „u preduzeću, ustanovi ili kod drugog pravnog lica ili preduzetnika“ (član 1. stav (2)). Nadalje, zaposleni u privatnom sektoru uživaju iste garancije: slobodno odlučuju o učešću u štrajku (član 2), ne mogu biti sankcionisani zbog zakonitog štrajka (član 16), a njihovi predstavnici u kolektivnom pregovaranju mogu zakonito pokrenuti štrajk u skladu s procedurama propisanim članovima 4–7.
Izvori: §258 Zakona o radu Republike Srpske; §1–2, 4–7, 9, 11–13, 15–17 Zakona o štrajku Republike Srpske.
