Нийгмийн аюулгүй байдал,даатгал
Тэтгэврийн эрх
Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр тэтгэмжийн тухай хууль нь өндөр насны тэтгэвэр олгохтой холбогдох харилцааг зохицуулна. Даатгуулагч нь нийтдээ 20-иос доошгүй жил тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн бөгөөд 60 нас хүрсэн бол өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгон авах эрхтэй. Харин 20-иос доошгүй жил шимтгэл төлсөн бөгөөд 55 нас хүрсэн эмэгтэй өөрөө хүсвэл өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгон авч болно. Төрүүлсэн болон З хүртэл настайд нь үрчлэн авсан дөрөв, түүнээс дээш хүүхдээ 6 настай болтол өсгөсөн эх 20-иос доошгүй жил тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн бол 50 насандаа өөрийн хүсэлтээр өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгон авах эрхтэй. Нийтдээ 20-иос доошгүй жил, үүнээс 10-аас доошгүй жил нь газрын дор ажиллаж, тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн эрэгтэй 55 нас хүрсэн бол тэтгэвэр тогтоолгох эрхтэй.
Өндөр насны тэтгэврийг даатгуулагчийн нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн, сарын дундаж хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын 45 хувиар тогтооно. Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 20 жилээс илүү төлсөн жил тутамд 1.5 хувиар, сар тутамд 0.125 хувиар өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгосон хөдөлмөрийн хөлснөөс тооцож нэмэгдэл олгоно. Тахир дутуугийн тэтгэвэр авч байгаад өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгосон даатгуулагчийн тэтгэврийг хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан жил тутамд нь 1 хувиар бодож нэмэгдүүлнэ. Өндөр насны бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээ нь Засгийн газраас тогтоосон сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ /цаашид "хөдөлмөрийн баталгаат хөлс" гэх/-ний 75 хувиас хувь тэнцүүлэн тогтоосон тэтгэврийн доод хэмжээ нь мөн хөлсний 50 хувиас тус тус багагүй байна.
1994 оны нийгмийн даатгалын хуулиар хөгшрөлтийн тэтгэвэр нь цалингийн суурьтай, "ердийн" тэтгэвэрийн насыг эрэгтэйчүүдэд 60, эмэгтэйчүүдэд 55 нас гэж тогтоосон байв, Нийгмийн даатгалын сангаас санхүүждэг; энэ тогтолцоог Монгол Улсын 2023 оны тэтгэврийн шинэчлэлт (2024 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс хүчин төгөлдөр) — Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль болон Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн шинэчилсэн хууль — орлуулсан.
Шинэ хуулиар тэтгэврийг Нийгмийн даатгалын сангийн доторх Тэтгэврийн даатгалын сангаас (ажил олгогч, ажилчны албадан шимтгэл, төрийн нэмэлт санхүүжилт, нөөцийн сангаас) олгодог.
Одоо тэтгэвэр авах эрх хоёр замаар тодорхойлогдоно: 65 настайдаа дор хаяж 20 жил шимтгэл төлсөн бол ердийн (бүрэн) тэтгэвэр, эсвэл эрэгтэйчүүд 60, эмэгтэйчүүд 55 настайдаа илүү олон жилийн ажлын стажтай бол (шилжилтийн шатлал нь дор хаяж 25 жилд хүрнэ) эрт тэтгэвэр; мөн 65 настайдаа 10–19 жил шимтгэл төлсөн бол хэсэгчилсэн тэтгэвэр.
Хуучны тэтгэврийг (нөхцөл биелсэн тохиолдолд) дараах тохиолдолд эрт хугацаанд тогтоож болно:
- 50 настай, сүүлийн 20 жилд шимтгэл төлсөн, 6 нас хүртэл 4 ба түүнээс дээш хүүхэд өсгөж хүмүүжүүлсэн эмэгтэйчүүд (тодорхой нөхцөлөөр).
- Гүний/аюултай/халуун ажил (эрэгтэй 50, эмэгтэй 45) тодорхой доод жилүүдтэй.
- Хүнд ажлын нөхцөл (эрэгтэй 55, эмэгтэй 50) тухайн нөхцөлд тодорхой жилийн хугацаатай.
- Малын асаргаачид (эрэгтэй 55, эмэгтэй 50) малын асаргаачийн ажлын тодорхой доод жилүүдтэй.
- Тодорхой,жүжгийн урлагийн мэргэжил болон тодорхой төмөр замын аюулгүй байдлын албаны нөхцөл.
Эх сурвалж: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай хууль (1994)-ийн §3-6, 22-28; 2023 оны Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэрийн тухай хуулийн 1, 5, 7, 21 дүгээр зүйл
Тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр
Тэжээгч ердийн өвчин, ахуйн ослын улмаас нас барвал түүний асрамжид байсан гэр бүлийн хөдөлмөрийн чадваргүй дор дурдсан гишүүд тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр тогтоолгон авах эрхтэй: - хууль ёсоор тэжээх өөр хүн байгаа эсэхийг харгалзахгүйгээр төрүүлсэн буюу үрчлэн авсан 19 нас хүрээгүй хүүхэд /үүнд эцгээ нас барснаас хойш мэндэлсэн, төрсөн хүүхэд нь хамаарна; - хууль ёсоор тэжээх өөр хүнгүй 19 нас хүрээгүй ач, зээ, төрсөн дүү; - тэжээгчийн асрамжид байсан төрөлхийн тахир дутуу буюу 16 нас хүрээгүй байхдаа тахир дутуу болсон хүүхэд, ач, зээ, төрсөн ах,эгч, дүү; - эрэгтэй нь 60, эмэгтэй нь 55 нас хүрсэн буюу эсхүл тахир дутуу болсон эцэг, эх, эхнэр,нөхөр, хууль ёсоор тэжээх өөр хүнгүй өвөг эцэг,эмэг эх, төрсөн ах, эгч, дүү; - найман нас хүрээгүй хүүхэд, хууль ёсоор асрах хүнгүй төрсөн дүү, ач, зээг нь асарч ажил хийгээгүй байгаа эцэг, эх буюу нөхөр, эхнэрийн аль нэг /нас, хөдөлмөрийн чадварыг харгалзахгүйгээр.
Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 5-аас доошгүй жил, үүнээс 1 жил нь тасралтгүй төлсөн тэжээгч нас барсан бол гэр бүлийн хөдөлмөрийн чадваргүй гишүүд нь түүний шимтгэл төлсөн нийт хугацаанд ногдох тэжээгчээ алдсаны тэтгэврийг хувь тэнцүүлэн тогтоолгож авах эрхтэй.
Тэжээгч нь нас барсан бөгөөд өөр төрлийн тэтгэвэр авдаггүй тахир дутуу иргэнд хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан хугацаанд нь тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр тогтоон олгож болно.
Тэжээгчээ алдсаны бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээг хөдөлмөрийн чадваргүй 1 хүнд хөдөлмөрийн баталгаат хөлсний 50 хувиар, 2 хүнд 75 хувиар, 3 ба түүнээс дээш хүнд 100 хувиар тус тус тогтооно. Харин тэжээгчээ алдсаны хувь тэнцүүлэн тогтоосон тэтгэврийн доод хэмжээ нь мөн хөлсний 50 хувиас багагүй байна.
Тахир дутуугийн тэтгэвэр авч байсан тэжээгч нас барсан бол тэжээгчээ алдсаны тэтгэврийг хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан жил тутамд нь 1,О хувиар бодож нэмэгдүүлнэ.
Тэжээгчээ алдсаны тэтгэврийг тэжээгч нь нас барсан өдрөөс эхлэн хүүхдэд 19 нас хүртэл, тахир дутуу иргэнд хөдөлмөрийн чадвараа алдсан хугацаанд нь, тэтгэврийн насанд хүрсэн иргэнд нас барсны дараагийн сар дуустал тус тус олгоно.
2023 оны шинэчлэлт ("Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэрийн тухай хууль", 2024 оноос хүчин төгөлдөр) амьдрах тэтгэвэр авахын тулд хоёр хувилбарын нөхцлийг нэвтрүүлсэн: сүүлийн 5 жилийн дотор 20 жил буюу 36 сар ажилласан бол бүрэн тэтгэмж авах эрхтэй, мөн нийтдээ 60 сар, үүнд тасралтгүй 12 сар ажилласан бол хэсэгчлэн/пропорциональ эрх олгоно.
Тооцоог эхлээд хөгшрөлтийн тэтгэвэрийн хэмжээг (цалингийн суурьтай томъёо) тодорхойлж, дараа нь ижил тогтмол хувь хэмжээг хэрэглэх замаар нэгтгэн стандартчилдаг.
Хэрэв нас барсан хүн хөгжлийн бэрхшээлтэй тэтгэвэр авч байсан бол тэтгэвэр авагчийн тэтгэвэрийг чадамжийн алдагдал ≥70% байсан жил бүрт 1%-иар нэмэгдүүлнэ; мөн хууль ёсны доод цалингийн түвшинтэй холбоотой доод хязгаарыг тогтооно: нэг тэтгэвэр авагчид дор хаяж 50%, хоёрт 75%, гурваас дээш тэтгэвэр авагчид 100%.
Эх сурвалж: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай хууль (1994)-ийн §12-16; 2023 оны Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэрийн тухай хуулийн 16-19 дүгээр зүйл
Тахир дутуугийн тэтгэмж
Тахир дутуугийн тэтгэмж нь Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн хуулиар зохицуулагдана. Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 20-иос доошгүй жил, эсхүл тахир дутуу болохын өмнөх 5-н жилийн З жилд нь төлсөн даатгуулагч ердийн өвчин, тарилгын дараахь хүндрэл, ахуйн ослын улмаас хөдөлмөрийн чадвараа 50-иас доошгүй хувиар байнга буюу удаан хугацаагаар алдаж тахир дутуу болсон бол тахир дутуугийн тэтгэвэр тогтоолгон авах эрхтэй. Хэрэв даатгуулагч дээрх нөхцөлийг хангаагүй боловч нийтдээ 3-аас доошгүй жил тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн байвал шимтгэл төлсөн нийт хугацаандаа ногдох тахир дутуугийн тэтгэврийг хувь тэнцүүлэн тогтоолгож авах эрхтэй.
Тахир дутуу болсныг хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан, хагас /хэсэгчлэн/ алдсан гэж ангилна. Даатгуулагчийн хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь хэмжээ, түүний хугацааг эмнэлэг, хөдөлмөрийн магадлах комисс тогтооно. Даатгуулагч хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдаж тахир дутуу болсон бол тахир дутуугийн тэтгэврийг, өндөр насны тэтгэвэрийн хэмжээтэй адил тогтооно.
Даатгуулагч хөдөлмөрийн чадвараа 50-иас доошгүй хувиар алдаж тахир дутуу болсон бол тахир дутуугийн тэтгэврийг хөлсийг даатгуулагчийн нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн, сарын дундаж хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын 45 хувиар тогтооно. Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 20 жилээс илүү төлсөн жил тутамд 1.5 хувиар, сар тутамд 0.125 хувиар өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгосон хөдөлмөрийн хөлснөөс тооцож нэмэгдэл олгоно. Тахир дутуугийн бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээ нь өндөр насны бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээтэй, тахир дутуугийн хувь тэнцүүлэн тогтоосон тэтгэврийн доод хэмжээ нь өндөр насны хувь тэнцүүлэн тогтоосон тэтгэврийн доод хэмжээтэй тус тус адил байна.
2023 оны шинэчлэлт нь 1994 оны хуулийг хүчингүй болгож, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тэтгэмжийн ерөнхий бүтцийг ихээхэн хэмжээгээр хадгалсан боловч эрх авах нөхцөл, журмыг чангатгасан. Одоо нийгмийн даатгалд нийт 20 жил эсвэл сүүлийн таван жилийн дотор 36 сар хураамж төлсөн байх шаардлагатай болсон бөгөөд өмнөх "5 жилийн дотор 3 жил" гэсэн дүрмийг орлуулсан; пропорциональ тэтгэмж авахын тулд нийтдээ дор хаяж 36 сар хураамж төлсөн байх шаардлагатай болсон нь гурван жилийн оронд. Эмнэлгийн үнэлгээг Эрүүл мэндийн туршилтын зөвлөлд хариуцуулна.
Тэтгэмжийн хэмжээг тэтгэврийн томъёонд тодорхой зааж өгсөн: 70% болон түүнээс дээш хөгжлийн бэрхшээлтэй бол тооцсон хэмжээний 100%-ийг олгож, 50–69% хөгжлийн бэрхшээлтэй бол харьцангуй бууруулна.
Шинэчлэлт мөн үйл ажиллагааны дүрмийг тодорхой болгож: хэрэв хөгжлийн бэрхшээл эдгэрснээс хойш зургаан сарын дотор дахин үүсвэл тэтгэврийг өмнөх цалин, шимтгэлийн бүртгэлд үндэслэн дахин тооцно; үнэлгээ хүчин төгөлдөр шалтгаанаар хойшлогдсон тохиолдолд хоёр сар хүртэлх тэтгэврийг ухраан олгож болно.
Эх сурвалж: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай хууль (1994)-ийн 7-11; 2023 оны Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэрийн тухай хуулийн 11-15 дүгээр зүйл
Нийгмийн баталгааг зохицуулах дүрэм журмууд
- Нийгмийн даатгалаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай хууль, 1994 он / Mongolian Law on Pensions and Benefits Paid from Social Insurance Fund, 1994
- Нийгмийн даатгалын сангаас олгох ажилгүйдэлийн тэтгэмжийн тухай хууль, 1994 он / Law on Unemployment Benefits Paid from Social Insurance Funds, 1994
