Гэрээ болон Ажлаас Чөлөөлөх
Хөдөлмөрийн гэрээ
Хөдөлмөрийн тухай хуулиар хөдөлмөрийн гэрээний асуудлыг зохицуулсан. Ажил олгогч, ажилтан харилцан тохиролцож, хөдөлмөрийн гэрээ байгуулна. Ажил олгогч хувь хүн эрх зүйн бүрэн чадамжтай байна. Ажил олгогч хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр үйлдэж талууд гарын үсэг зурах бөгөөд гэрээний нэг хувийг ажилтанд өгөх үүрэгтэй. Хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр үйлдээгүй бол ажилтныг ажил үүргээ гүйцэтгэж эхэлснээс хойш ажил олгогч ажлын 10 өдрийн дотор хөдөлмөрийн гэрээг нөхөн байгуулах үүрэгтэй. Хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр үйлдээгүйгээс үл хамааран ажилтан ажил үүргээ гүйцэтгэж эхэлснээр хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа үүссэнд тооцно. Хөдөлмөрийн гэрээнд дараахь гол нөхцөлийг тохирно: - ажлын байрны буюу албан тушаалын нэр; - ажлын байрны тодорхойлолтод заасан ажил, үүрэг; - үндсэн цалин буюу албан тушаалын цалингийн хэмжээ; - хөдөлмөрийн нөхцөл.
Талууд хөдөлмөрийн гэрээнд дараах нөхцөлийг нэмж тусгаж болно: - ажил, амралтын цаг; - цалин хөлс олгох журам; - хөдөлмөрийн гэрээг цуцлах, дуусгавар болгох үндэслэл; - хөдөлмөрийн сахилга, гомдол гаргах журам; - ажлын байранд тавигдах ур чадвар, чадамжийн шаардлага; - талууд харилцан тохиролцсон бусад.
Дээрх жагсаалтаас гадна ажил үүргийн онцлогтой нь холбоотойгоор эд хөрөнгийн хариуцлагын, нууцын, сургалтын, үл өрсөлдөх зэрэг нэмэлт нөхцөлийг харилцан тохиролцож хөдөлмөрийн гэрээнд тусгаж болно.
Эх сурвалж: 2021 оны Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 4, 49 болон 71 дугаар зүйл
Хөдөлмөрийн гэрээний хугацаа
Хөдөлмөрийн гэрээг хугацаатай болон хугацаагүй байгуулна.
Хугацаатай байгуулсан гэрээний анх байгуулсан болон сунгасан хугацааны нийлбэр хоёр жилээс дээш бол уг гэрээг хугацаагүй байгуулагдсанд тооцно. Хөдөлмөрийн гэрээг доор дурдсанаас бусад тохиолдолд хугацаагүй байгуулна: a. дагалднаар ажиллуулах; b. туршилтын хугацаагаар ажиллуулах; c. улирлын шинжтэй ажил гүйцэтгүүлэх; d. ажлын байр нь хадгалагдаж байгаа ажилтны оронд ажиллуулах; e. түр ажлын байранд ажиллуулах; f. санхүүжилт, хийгдэх ажлын цар хүрээтэй холбоотой цаг хугацаагаар хязгаарлагдсан ажил үүрэг гүйцэтгүүлэх.
Эх сурвалж: 2021 оны Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 50 дугаар зүйл
Туршилтын хугацаа
Ажил олгогч ажилтныг тухайн ажлын байранд тавигдах шаардлагыг хангах эсэхийг нь шалгах зорилгоор туршилтаар ажиллуулах хөдөлмөрийн гэрээний хугацаа гурван сараас илүүгүй байхаар ажиллуулж болно. Туршилтаар ажиллах ажилтны үндсэн цалин хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр байх ба түүнд нэмэгдэл, нэмэгдэл хөлс, шагнал урамшуулал, олговрыг хуульд заасны дагуу олгоно.
Туршилтаар ажиллах ажилтны үндсэн цалинг тухайн ажлын байрны үндсэн цалингаас багагүй байна. Түүнд нэмэгдэл, нэмэгдэл хөлс, шагнал урамшуулал, олговрыг холбогдох хуульд заасны дагуу олгоно.
Улирлын шинжтэй ажлыг нэг удаа гүйцэтгүүлэх, ажлын байр нь хадгалагдаж байгаа ажилтны оронд, эсхүл түр ажлын байранд ажиллуулах тохиолдолд ажилтантай туршилтаар ажиллуулах гэрээ байгуулахгүй.
Туршилтаар ажиллах ажилтанд хөдөлмөрийн хууль тогтоомж, хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээр, хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээ нэгэн адил үйлчилнэ.
Эх сурвалж: 2021 оны Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн §64 дугаар зүйл
Ажил халах
Монгол Улсын Хөдөлмөрийн хууль дараах үндэслэлээр хөдөлмөрийн гэрээг дуусгахыг хүлээн зөвшөөрдөг:
- Ажил олгогч, ажилтны хооронд харилцан тохиролцоогоор;
- Ажилтан нас барсан тохиолдолд;
- Тодорхой хугацаатай гэрээг сунгаагүйгээр дуусгах;
- Хууль ёсны эрх бүхий байгууллагын шаардлагаар;
- Өмнө нь ажиллаж байсан хүнийг эргэн томилох;
- Гэмт хэрэгт холбогдсоны улмаас ажилтны үүрэг гүйцэтгэх чадамжгүй болсон;
- Ажилтан хууль ёсны чадамжгүй (шүүхийн шийдвэр);
- Ажилтан өөр ажил/албан тушаалд томилогдсон/сонгогдсон.
- Ажилтан эсвэл ажил олгогчийн санаачилгаар ажлаас чөлөөлөх
Хөдөлмөрийн гэрээг дуусгах төрөлүүд
Хөдөлмөрийн гэрээг хэд хэдэн аргаар дуусгаж болно. Гэрээг дараах тохиолдлуудад дуусгаж болно:
Ажилтан санаачилгаар ажлаас гарах: Ажилтан ажлын харилцааг өөрийн санаачилгаар дуусгахын тулд ажлын 30 хоногийн өмнө ажил олгогчид бичгээр мэдэгдэл өгөх ёстой. Хэрэв хоёр тал харилцан зөвшилцвөл энэ мэдэгдлийн хугацаа дуусахаас өмнө ажлын харилцааг эрт дуусгаж болно.
Ажил олгогчийн санаачилгаар халах: Ажил олгогч гэрээг зөвхөн доорх үндэслэлүүдээр цуцалж болно:
- Аж ахуйн нэгж, салбар эсвэл нэгжийн татан буулгалт, ажлын байрны хасалт/багасгалтын улмаас гэрээг цуцлах.
- Мэргэжлийн ур чадвар дутуу эсвэл гүйцэтгэл муутай байдлаас болж ажилтан үүргээ биелүүлэх боломжгүй болсон тохиолдолд, урьдчилан анхааруулж, сайжруулах боломж олгосны дараа гэрээг цуцлана.
- Ажилтан эрүүл мэндийн шалтгаанаар ажиллах боломжгүй нь эмнэлгийн -ийн комиссоор батлагдсан бөгөөд түүнд тохирох өөр ажил байхгүй бол.
- Давтан хөдөлмөрийн сахилгын зөрчил гаргах эсвэл шууд халах үндэслэл болсон ноцтой гэрээний зөрчил гаргах тохиолдолд ажлаас халах.
- Мөнгө эсвэл хөрөнгийн асуудалтай холбоотой ажил олгогчийн итгэлийг зөрчсөн, эсвэл буруутай үйлдэл гаргасан тохиолдолд ажлаас халах.
- Боловсрол эсвэл мэргэшлийн талаархи хуурамч баримт бичиг гаргасны улмаас ажлаас халах.
Хэрэв тухайн албан тушаал одоо ч байгаа бол бусад үндэслэлээр ажлаас халах боломжгүй. Бизнесийн эзэмшигч эсвэл удирдлага өөрчлөгдсөн нь ажлаас халах хүчин төгөлдөр шалтгаан биш. Ажилтан ажлаас халагдахаас дор хаяж 30 хоногийн өмнө бичгээр мэдэгдэл хүлээн авах ёстой. Ажил олгогч нь мэдэгдлийн хугацаанд ажилтан ажиллуулахын оронд халагдах тэтгэмж олгож болно.
Бүлгийн ажлаас чөлөөлөлтийн үед ажил олгогчийн авч буй арга хэмжээ
Бүлгийн ажлаас халах нь 90 хоногийн дотор жижиг аж ахуйн нэгжүүдэд (10–50 ажилтан) таван ба түүнээс дээш ажилтан, дунд аж ахуйн нэгжүүдэд (51–499 ажилтан) 10 ба түүнээс дээш хувийн ажилтан, эсвэл томоохон аж ахуйн нэгжүүдэд (500+ ажилтан) 50 ба түүнээс дээш ажилтан ажлаас халагдсан тохиолдолд тооцогдоно. Ажил олгогч нь ажилчдын төлөөлөгчдөд мэдэгдэж, ажлаас халах, дахин сургах, шилжүүлэх, шинэ ажлын байр бий болгох, тэтгэмжийн асуудлаар хэлэлцээр хийх, ажилтан бүрт дор хаяж 30 хоногийн урьдчилсан мэдэгдэл өгөх, нэг жилийн дотор дахин ажилд авах давуу эрх олгох, орон нутгийн хөдөлмөрийн байгууллагад мэдэгдэх, мөн компани татан буугдах үед цалинг түрүүлж төлөх үүрэгтэй.
Ноцтой зөрчил
Давтан (хоёр ба түүнээс дээш) хөдөлмөрийн сахилгын зөрчил гаргах эсвэл ноцтой гэрээний зөрчил гаргах, мөн мөнгө, хөрөнгийн хариуцагч ажилтнуудын -ийн итгэлийг зөрчсөн үйлдлүүд нь ноцтой зөрчилд тооцогдоно.
Шударга бус ажлаас халах
Хуулиар заагаагүй эсвэл шаардлагатай журам, мэдэгдлийг дагаагүй шалтгаанаар ажлаас халагдсан тохиолдолд шударга бус халагдалт гэж тооцогдоно. Ажилтангийн албан тушаал одоо ч байгаа бол, байгууллага татан буугдсан тохиолдлыг эс тооцвол, ажлаас халах хориотой.
Шударга бус халагдалын нөхөн олговор
Хэрэв ажил олгогч хүсэлт гаргаснаас хойш таван ажлын өдрийн дотор цалин, ажилласан хугацаа эсвэл үүрэг даалгаврын талаар үнэн зөв мэдэгдэл өгөөгүй, эсвэл дутуу, буруу мэдээлэл өгч ажилтанд хохирол учруулсан бол ажилтан нөхөн төлбөр шаардах эрхтэй.
Хэрэв ажлаас халах шийдвэр үндэслэлгүй болох нь тогтоогдож, ажилтан ажлаа сэргээн томилогдсон бол ажил олгогч ажилтан өмнөх ажлын үүрэгтээ эргэн орох хүртэлх хугацаанд авсан дундаж цалингийнх нь хэмжээгээр тэтгэмж олгоно.
Эх сурвалж: Монгол Улсын Хөдөлмөрийн хуулийн (Шинэчилсэн найруулга) 78–83 ба 127 дугаар зүйл, 2021 он
Хөдөлмөр эрхлэлтийн нөхцлийн зохицуулалт:
- Монгол Улсын Үндсэн хууль 1992, сүүлд 2023 онд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан / Constitution of Mongolia 1992, last amended in 2023
Хөдөлмөрийн гэрээ
Хөдөлмөрийн тухай хуулиар хөдөлмөрийн гэрээний асуудлыг зохицуулсан. Ажил олгогч, ажилтан харилцан тохиролцож, хөдөлмөрийн гэрээ байгуулна. Ажил олгогч хувь хүн эрх зүйн бүрэн чадамжтай байна. Ажил олгогч хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр үйлдэж талууд гарын үсэг зурах бөгөөд гэрээний нэг хувийг ажилтанд өгөх үүрэгтэй. Хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр үйлдээгүй бол ажилтныг ажил үүргээ гүйцэтгэж эхэлснээс хойш ажил олгогч ажлын 10 өдрийн дотор хөдөлмөрийн гэрээг нөхөн байгуулах үүрэгтэй. Хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр үйлдээгүйгээс үл хамааран ажилтан ажил үүргээ гүйцэтгэж эхэлснээр хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа үүссэнд тооцно. Хөдөлмөрийн гэрээнд дараахь гол нөхцөлийг тохирно: - ажлын байрны буюу албан тушаалын нэр; - ажлын байрны тодорхойлолтод заасан ажил, үүрэг; - үндсэн цалин буюу албан тушаалын цалингийн хэмжээ; - хөдөлмөрийн нөхцөл.
Талууд хөдөлмөрийн гэрээнд дараах нөхцөлийг нэмж тусгаж болно: - ажил, амралтын цаг; - цалин хөлс олгох журам; - хөдөлмөрийн гэрээг цуцлах, дуусгавар болгох үндэслэл; - хөдөлмөрийн сахилга, гомдол гаргах журам; - ажлын байранд тавигдах ур чадвар, чадамжийн шаардлага; - талууд харилцан тохиролцсон бусад.
Дээрх жагсаалтаас гадна ажил үүргийн онцлогтой нь холбоотойгоор эд хөрөнгийн хариуцлагын, нууцын, сургалтын, үл өрсөлдөх зэрэг нэмэлт нөхцөлийг харилцан тохиролцож хөдөлмөрийн гэрээнд тусгаж болно.
Эх сурвалж: 2021 оны Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 4, 49 болон 71 дугаар зүйл
Хөдөлмөрийн гэрээний хугацаа
Хөдөлмөрийн гэрээг хугацаатай болон хугацаагүй байгуулна.
Хугацаатай байгуулсан гэрээний анх байгуулсан болон сунгасан хугацааны нийлбэр хоёр жилээс дээш бол уг гэрээг хугацаагүй байгуулагдсанд тооцно. Хөдөлмөрийн гэрээг доор дурдсанаас бусад тохиолдолд хугацаагүй байгуулна: a. дагалднаар ажиллуулах; b. туршилтын хугацаагаар ажиллуулах; c. улирлын шинжтэй ажил гүйцэтгүүлэх; d. ажлын байр нь хадгалагдаж байгаа ажилтны оронд ажиллуулах; e. түр ажлын байранд ажиллуулах; f. санхүүжилт, хийгдэх ажлын цар хүрээтэй холбоотой цаг хугацаагаар хязгаарлагдсан ажил үүрэг гүйцэтгүүлэх.
Эх сурвалж: 2021 оны Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 50 дугаар зүйл
Туршилтын хугацаа
Ажил олгогч ажилтныг тухайн ажлын байранд тавигдах шаардлагыг хангах эсэхийг нь шалгах зорилгоор туршилтаар ажиллуулах хөдөлмөрийн гэрээний хугацаа гурван сараас илүүгүй байхаар ажиллуулж болно. Туршилтаар ажиллах ажилтны үндсэн цалин хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр байх ба түүнд нэмэгдэл, нэмэгдэл хөлс, шагнал урамшуулал, олговрыг хуульд заасны дагуу олгоно.
Туршилтаар ажиллах ажилтны үндсэн цалинг тухайн ажлын байрны үндсэн цалингаас багагүй байна. Түүнд нэмэгдэл, нэмэгдэл хөлс, шагнал урамшуулал, олговрыг холбогдох хуульд заасны дагуу олгоно.
Улирлын шинжтэй ажлыг нэг удаа гүйцэтгүүлэх, ажлын байр нь хадгалагдаж байгаа ажилтны оронд, эсхүл түр ажлын байранд ажиллуулах тохиолдолд ажилтантай туршилтаар ажиллуулах гэрээ байгуулахгүй.
Туршилтаар ажиллах ажилтанд хөдөлмөрийн хууль тогтоомж, хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээр, хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээ нэгэн адил үйлчилнэ.
Эх сурвалж: 2021 оны Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн §64 дугаар зүйл
Ажил халах
Монгол Улсын Хөдөлмөрийн хууль дараах үндэслэлээр хөдөлмөрийн гэрээг дуусгахыг хүлээн зөвшөөрдөг:
- Ажил олгогч, ажилтны хооронд харилцан тохиролцоогоор;
- Ажилтан нас барсан тохиолдолд;
- Тодорхой хугацаатай гэрээг сунгаагүйгээр дуусгах;
- Хууль ёсны эрх бүхий байгууллагын шаардлагаар;
- Өмнө нь ажиллаж байсан хүнийг эргэн томилох;
- Гэмт хэрэгт холбогдсоны улмаас ажилтны үүрэг гүйцэтгэх чадамжгүй болсон;
- Ажилтан хууль ёсны чадамжгүй (шүүхийн шийдвэр);
- Ажилтан өөр ажил/албан тушаалд томилогдсон/сонгогдсон.
- Ажилтан эсвэл ажил олгогчийн санаачилгаар ажлаас чөлөөлөх
Хөдөлмөрийн гэрээг дуусгах төрөлүүд
Хөдөлмөрийн гэрээг хэд хэдэн аргаар дуусгаж болно. Гэрээг дараах тохиолдлуудад дуусгаж болно:
Ажилтан санаачилгаар ажлаас гарах: Ажилтан ажлын харилцааг өөрийн санаачилгаар дуусгахын тулд ажлын 30 хоногийн өмнө ажил олгогчид бичгээр мэдэгдэл өгөх ёстой. Хэрэв хоёр тал харилцан зөвшилцвөл энэ мэдэгдлийн хугацаа дуусахаас өмнө ажлын харилцааг эрт дуусгаж болно.
Ажил олгогчийн санаачилгаар халах: Ажил олгогч гэрээг зөвхөн доорх үндэслэлүүдээр цуцалж болно:
- Аж ахуйн нэгж, салбар эсвэл нэгжийн татан буулгалт, ажлын байрны хасалт/багасгалтын улмаас гэрээг цуцлах.
- Мэргэжлийн ур чадвар дутуу эсвэл гүйцэтгэл муутай байдлаас болж ажилтан үүргээ биелүүлэх боломжгүй болсон тохиолдолд, урьдчилан анхааруулж, сайжруулах боломж олгосны дараа гэрээг цуцлана.
- Ажилтан эрүүл мэндийн шалтгаанаар ажиллах боломжгүй нь эмнэлгийн -ийн комиссоор батлагдсан бөгөөд түүнд тохирох өөр ажил байхгүй бол.
- Давтан хөдөлмөрийн сахилгын зөрчил гаргах эсвэл шууд халах үндэслэл болсон ноцтой гэрээний зөрчил гаргах тохиолдолд ажлаас халах.
- Мөнгө эсвэл хөрөнгийн асуудалтай холбоотой ажил олгогчийн итгэлийг зөрчсөн, эсвэл буруутай үйлдэл гаргасан тохиолдолд ажлаас халах.
- Боловсрол эсвэл мэргэшлийн талаархи хуурамч баримт бичиг гаргасны улмаас ажлаас халах.
Хэрэв тухайн албан тушаал одоо ч байгаа бол бусад үндэслэлээр ажлаас халах боломжгүй. Бизнесийн эзэмшигч эсвэл удирдлага өөрчлөгдсөн нь ажлаас халах хүчин төгөлдөр шалтгаан биш. Ажилтан ажлаас халагдахаас дор хаяж 30 хоногийн өмнө бичгээр мэдэгдэл хүлээн авах ёстой. Ажил олгогч нь мэдэгдлийн хугацаанд ажилтан ажиллуулахын оронд халагдах тэтгэмж олгож болно.
Бүлгийн ажлаас чөлөөлөлтийн үед ажил олгогчийн авч буй арга хэмжээ
Бүлгийн ажлаас халах нь 90 хоногийн дотор жижиг аж ахуйн нэгжүүдэд (10–50 ажилтан) таван ба түүнээс дээш ажилтан, дунд аж ахуйн нэгжүүдэд (51–499 ажилтан) 10 ба түүнээс дээш хувийн ажилтан, эсвэл томоохон аж ахуйн нэгжүүдэд (500+ ажилтан) 50 ба түүнээс дээш ажилтан ажлаас халагдсан тохиолдолд тооцогдоно. Ажил олгогч нь ажилчдын төлөөлөгчдөд мэдэгдэж, ажлаас халах, дахин сургах, шилжүүлэх, шинэ ажлын байр бий болгох, тэтгэмжийн асуудлаар хэлэлцээр хийх, ажилтан бүрт дор хаяж 30 хоногийн урьдчилсан мэдэгдэл өгөх, нэг жилийн дотор дахин ажилд авах давуу эрх олгох, орон нутгийн хөдөлмөрийн байгууллагад мэдэгдэх, мөн компани татан буугдах үед цалинг түрүүлж төлөх үүрэгтэй.
Ноцтой зөрчил
Давтан (хоёр ба түүнээс дээш) хөдөлмөрийн сахилгын зөрчил гаргах эсвэл ноцтой гэрээний зөрчил гаргах, мөн мөнгө, хөрөнгийн хариуцагч ажилтнуудын -ийн итгэлийг зөрчсөн үйлдлүүд нь ноцтой зөрчилд тооцогдоно.
Шударга бус ажлаас халах
Хуулиар заагаагүй эсвэл шаардлагатай журам, мэдэгдлийг дагаагүй шалтгаанаар ажлаас халагдсан тохиолдолд шударга бус халагдалт гэж тооцогдоно. Ажилтангийн албан тушаал одоо ч байгаа бол, байгууллага татан буугдсан тохиолдлыг эс тооцвол, ажлаас халах хориотой.
Шударга бус халагдалын нөхөн олговор
Хэрэв ажил олгогч хүсэлт гаргаснаас хойш таван ажлын өдрийн дотор цалин, ажилласан хугацаа эсвэл үүрэг даалгаврын талаар үнэн зөв мэдэгдэл өгөөгүй, эсвэл дутуу, буруу мэдээлэл өгч ажилтанд хохирол учруулсан бол ажилтан нөхөн төлбөр шаардах эрхтэй.
Хэрэв ажлаас халах шийдвэр үндэслэлгүй болох нь тогтоогдож, ажилтан ажлаа сэргээн томилогдсон бол ажил олгогч ажилтан өмнөх ажлын үүрэгтээ эргэн орох хүртэлх хугацаанд авсан дундаж цалингийнх нь хэмжээгээр тэтгэмж олгоно.
Эх сурвалж: Монгол Улсын Хөдөлмөрийн хуулийн (Шинэчилсэн найруулга) 78–83 ба 127 дугаар зүйл, 2021 он
Хөдөлмөр эрхлэлтийн нөхцлийн зохицуулалт:
- Монгол Улсын Үндсэн хууль 1992, сүүлд 2023 онд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан / Constitution of Mongolia 1992, last amended in 2023
