Sendikal Haklar
Sendikaya Üye Olma Özgürlüğü
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve İş Kanununa göre çalışanlar ve işverenler önceden izin almaksızın sendikalara ve üst kuruluşlara üye olma ve sendika kurma haklarına sahiptir. Aynı şekilde, hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz. İşçi veya işverenler aynı işkolunda ve aynı zamanda birden çok sendikaya üye olamaz. Sendikal ayrımcılık yasaktır. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası Md. 33 & 51, İş Kanunu Md. 18 ve Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Md. 3, 17 ve 25). Türk Ceza Kanununa göre bir kimseye karşı bir sendikaya üye olmaya veya olmamaya, sendikanın faaliyetlerine katılmaya veya katılmamaya, sendikadan veya sendika yönetimindeki görevinden ayrılmaya zorlamak amacıyla, cebir veya tehdit kullanan kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Cebir veya tehdit kullanılarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla bir sendikanın faaliyetlerinin engellenmesi hâlinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
Yasal statü kazanmak için sendikalar, kuruluş tüzüklerini ve yazılı beyanlarını il valisine sunmalıdır. Vali daha sonra bu belgeleri Bakanlığa iletir ve Bakanlık, 15 gün içinde kuruluşun ayrıntılarını çevrimiçi olarak yayınlar. Herhangi bir hukuki sorun veya eksiklik tespit edilirse, bunlar bir ay içinde düzeltilmelidir. Aksi takdirde, mahkeme faaliyetleri askıya alabilir ve sorunlar 60 gün içinde çözülmezse, kuruluşun kapatılmasını emredebilir.
Kaynak: Türkiye Anayasası'nın 33 ve 51. maddeleri; 2003 tarihli İş Kanunu'nun 18. maddesi; 2012 tarihli ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmeleri Kanunu'nun 3, 7, 17 ve 25. maddeleri
Toplu Sözleşme Özgürlüğü
Toplu sözleşmehakkıAnayasa (Md. 53) ile garanti altınaalınmıştırve 6356 sayılı İş Kanununa İlişkin Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu 2012 (Md. 33-57) çerçevesindedüzenlenmiştir. İşçiler ve işverenler, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahiptirler.
Yazılı olarak bir Toplu İş Sözleşmesi (TİS) düzenlenmelidir. Süresi bir yıldan (minimum) üç yıla (maksimum) kadar değişebilir. Bu süre, bir kez kararlaşırıldığında tekrar uzatılamaz ya da kısaltılamaz ve düzenlenen bir TİS süresi dolmadan sona erdirilemez.
Toplu iş sözleşmeleri sendika üyelerine uygulanır ve eğitim, güvenlik ve istihdam politikalarını içerebilir. Aynı sektördeki bir veya daha fazla işyerini kapsayabilir, ancak birden fazla işyeri tek bir tüzel kişiliğe aitse, sözleşmeler işletme düzeyinde yapılmalıdır. Aynı sektördeki çeşitli işverenler için grup sözleşmelerine izin verilir.
Toplu iş sözleşmesi kesinleştiğinde, dört nüsha hazırlanmalı, her iki tarafça imzalanmalı ve bunlardan ikisi altı iş günü içinde ilgili makama sunulmalıdır. Bir nüsha da Bakanlığa gönderilir. İşverenlerin ayrıca, çalışanların görebilmesi için toplu sözleşmelerden, hakemlerden veya mahkemelerden çıkan kararları işyerinde açık bir şekilde sergilemesi gerekir.
Ekonomik ve Sosyal Konsey, ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında sosyal uzlaşmayı ve işbirliğini teşvik eden sürdürülebilir bir ortam yaratmak amacıyla kurulmuştur. Konsey, ortak görüşler ve öneriler geliştirmek üzere bir danışma organı olarak işlev görür. Konsey Başkanlığı, Cumhurbaşkanı tarafından yürütülür; Cumhurbaşkanı'nın yokluğunda ise görevlendirilmiş bir Başkan Yardımcısı veya Bakan başkanlık eder. Konsey üyeleri Cumhurbaşkanı tarafından atanır.
Konseyin sorumlulukları arasında, politika geliştirme sürecine ekonomik ve sosyal paydaşların katılımını teşvik etmek, farklı toplumsal gruplar arasında diyalog ve işbirliğini desteklemek, ilgili makamlara rapor ve öneriler sunmak ve çalışma komiteleri oluşturmak yer almaktadır.
Kaynak: Türkiye Anayasası'nın 53. maddesi; 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmeleri Hakkında Kanun'un 33-57. maddeleri, 2012; Ekonomik ve Sosyal Konseyin Kurulması, Çalışma İlkeleri ve Yöntemleri Hakkında 4641 sayılı Kanun, 2001, son değişiklik 2025
Grev Hakkı
Anayasaya göre toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında, uyuşmazlık çıkması halinde işçiler grev hakkına ve işverende lokavta hakkına sahiptirler. Grev ve lokavt hakları, iyi niyet kurallarına aykırı tarzda, toplum zararına ve millî serveti tahrip edecek şekilde kullanılamaz. Siyasî amaçlı grev ve lokavt, dayanışma grev ve lokavtı, genel grev ve lokavt, işyeri işgali, işi yavaşlatma, verim düşürme ve diğer direnişler yapılamaz. Greve katılmayanların işyerinde çalışmaları, greve katılanlar tarafından hiçbir şekilde engellenemez.Grevibaşlatmak içinbazıyükümlülüklerin yerine getirilmesi gerekir. Grevbaşlatmak için işçilerin dörtte biriningrevin lehineoy kullanması gerekir. Grev ve lokavt yasağı olan kuruluşlar/mesleklerin arasında bankacılıkhizmetleri, hastaneler vetoplu taşıma gibi geniş bir liste vardır. İşveren, grev ve lokavta katılman işçilerden, herhangi bir nedenle çalışamayanların yerine görevli makamın yazılı izni ile yeni işçi alabilir.(2709 sayılı Türkiye Cumhuriyet Anayasası Md. 54 ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Md. 58-75, 2012).
Yasal gereklilikler yerine getirilmeden gerçekleştirilen grev, yasadışı kabul edilir. Grev kararı, uyuşmazlık raporunun sunulmasından itibaren 60 gün içinde alınmalı ve en az altı iş günü önceden bildirilerek uygulanmalıdır. Aksi takdirde, toplu sözleşme yapma yetkisi geçersiz hale gelir. İşverenler de grev kararından itibaren 60 gün içinde, benzer bildirim şartlarına tabi olarak işyeri kapatma kararı alabilirler. Hem grev hem de işyeri kapatma kararları işyerinde ilan edilmeli ve karşı tarafa ile ilgili makamlara bildirilmelidir. Bildirilen tarihte gerçekleştirilmezse, eylem geçersiz sayılır ve yetki belgesi geçersiz hale gelir. Çalışma Bakanı, yasal grev uyuşmazlıklarında arabuluculuk yapabilir veya bir arabulucu atayabilir.
Grev ilanından itibaren altı iş günü içinde, işçilerin en az dörtte biri yazılı olarak başvurursa grev oylaması talep edilebilir ve oylama altı gün içinde yapılmalıdır. İtirazlar üç gün içinde mahkemeye sunulur ve mahkeme üç gün içinde karar verir. Çoğunluk greve karşı oy kullanırsa grev yapılamaz ve bir anlaşma veya tahkim süreci başlamazsa sendikanın yetki belgesi geçersiz hale gelebilir. İşletme içi uyuşmazlıklarda grev oylaması talepleri her işyerinin yetkilisine iletilir ve sonuçlar merkezde derlenir. Toplu sözleşmelerde ise oylamalar her işyerinde ayrı ayrı yapılır. Prosedürler Bakanlık tarafından düzenlenir.
Yasal grev veya işveren lokavtları sırasında, üretim veya satış işleri hariç olmak üzere, güvenlik, ekipmanların korunması veya hayvan ve bitkilerin bakımı için hayati öneme sahip görevlerde bazı çalışanlar çalışmaya devam etmek zorundadır. İşverenler, toplu pazarlık sürecinden itibaren altı iş günü içinde bu çalışanların niteliğini ve sayısını açıklamak zorundadır; sendikalar ise altı gün içinde mahkemeye itirazda bulunabilir. Zamanında karar verilememesi halinde, taraflardan herhangi biri yetkili İşçi-İşveren İlişkileri Kurumu’ndan ( ) karar vermesini talep edebilir. Yetkili makam, grev veya iş bırakma kararından itibaren üç gün içinde resen harekete geçebilir. Toplu pazarlıkta yer alan sendika yöneticileri bu durumdan muaftır. İşverenler, yetkili makamın yazılı onayıyla yedek işçi istihdam edebilir.
Kaynak: Türkiye Anayasası'nın 54. maddesi; 2012 tarihli ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmeleri Kanunu'nun 58-75. maddeleri
Sendikal haklar ile ilişkin düzenlemeler
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 2709 sayılı Kanun, 1982 (son değişiklik 2011) / Constitution of the Republic of Türkiye Act No. 2709, 1982 (last amended in 2011)
- 25425 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (Nisan 2004) / Regulation on the Principles and Procedures Governing the Employment of Children and Young Workers, published in gazette No. 25425 (April 2004)
Sendikaya Üye Olma Özgürlüğü
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve İş Kanununa göre çalışanlar ve işverenler önceden izin almaksızın sendikalara ve üst kuruluşlara üye olma ve sendika kurma haklarına sahiptir. Aynı şekilde, hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz. İşçi veya işverenler aynı işkolunda ve aynı zamanda birden çok sendikaya üye olamaz. Sendikal ayrımcılık yasaktır. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası Md. 33 & 51, İş Kanunu Md. 18 ve Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Md. 3, 17 ve 25). Türk Ceza Kanununa göre bir kimseye karşı bir sendikaya üye olmaya veya olmamaya, sendikanın faaliyetlerine katılmaya veya katılmamaya, sendikadan veya sendika yönetimindeki görevinden ayrılmaya zorlamak amacıyla, cebir veya tehdit kullanan kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Cebir veya tehdit kullanılarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla bir sendikanın faaliyetlerinin engellenmesi hâlinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
Yasal statü kazanmak için sendikalar, kuruluş tüzüklerini ve yazılı beyanlarını il valisine sunmalıdır. Vali daha sonra bu belgeleri Bakanlığa iletir ve Bakanlık, 15 gün içinde kuruluşun ayrıntılarını çevrimiçi olarak yayınlar. Herhangi bir hukuki sorun veya eksiklik tespit edilirse, bunlar bir ay içinde düzeltilmelidir. Aksi takdirde, mahkeme faaliyetleri askıya alabilir ve sorunlar 60 gün içinde çözülmezse, kuruluşun kapatılmasını emredebilir.
Kaynak: Türkiye Anayasası'nın 33 ve 51. maddeleri; 2003 tarihli İş Kanunu'nun 18. maddesi; 2012 tarihli ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmeleri Kanunu'nun 3, 7, 17 ve 25. maddeleri
Toplu Sözleşme Özgürlüğü
Toplu sözleşmehakkıAnayasa (Md. 53) ile garanti altınaalınmıştırve 6356 sayılı İş Kanununa İlişkin Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu 2012 (Md. 33-57) çerçevesindedüzenlenmiştir. İşçiler ve işverenler, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahiptirler.
Yazılı olarak bir Toplu İş Sözleşmesi (TİS) düzenlenmelidir. Süresi bir yıldan (minimum) üç yıla (maksimum) kadar değişebilir. Bu süre, bir kez kararlaşırıldığında tekrar uzatılamaz ya da kısaltılamaz ve düzenlenen bir TİS süresi dolmadan sona erdirilemez.
Toplu iş sözleşmeleri sendika üyelerine uygulanır ve eğitim, güvenlik ve istihdam politikalarını içerebilir. Aynı sektördeki bir veya daha fazla işyerini kapsayabilir, ancak birden fazla işyeri tek bir tüzel kişiliğe aitse, sözleşmeler işletme düzeyinde yapılmalıdır. Aynı sektördeki çeşitli işverenler için grup sözleşmelerine izin verilir.
Toplu iş sözleşmesi kesinleştiğinde, dört nüsha hazırlanmalı, her iki tarafça imzalanmalı ve bunlardan ikisi altı iş günü içinde ilgili makama sunulmalıdır. Bir nüsha da Bakanlığa gönderilir. İşverenlerin ayrıca, çalışanların görebilmesi için toplu sözleşmelerden, hakemlerden veya mahkemelerden çıkan kararları işyerinde açık bir şekilde sergilemesi gerekir.
Ekonomik ve Sosyal Konsey, ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında sosyal uzlaşmayı ve işbirliğini teşvik eden sürdürülebilir bir ortam yaratmak amacıyla kurulmuştur. Konsey, ortak görüşler ve öneriler geliştirmek üzere bir danışma organı olarak işlev görür. Konsey Başkanlığı, Cumhurbaşkanı tarafından yürütülür; Cumhurbaşkanı'nın yokluğunda ise görevlendirilmiş bir Başkan Yardımcısı veya Bakan başkanlık eder. Konsey üyeleri Cumhurbaşkanı tarafından atanır.
Konseyin sorumlulukları arasında, politika geliştirme sürecine ekonomik ve sosyal paydaşların katılımını teşvik etmek, farklı toplumsal gruplar arasında diyalog ve işbirliğini desteklemek, ilgili makamlara rapor ve öneriler sunmak ve çalışma komiteleri oluşturmak yer almaktadır.
Kaynak: Türkiye Anayasası'nın 53. maddesi; 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmeleri Hakkında Kanun'un 33-57. maddeleri, 2012; Ekonomik ve Sosyal Konseyin Kurulması, Çalışma İlkeleri ve Yöntemleri Hakkında 4641 sayılı Kanun, 2001, son değişiklik 2025
Grev Hakkı
Anayasaya göre toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında, uyuşmazlık çıkması halinde işçiler grev hakkına ve işverende lokavta hakkına sahiptirler. Grev ve lokavt hakları, iyi niyet kurallarına aykırı tarzda, toplum zararına ve millî serveti tahrip edecek şekilde kullanılamaz. Siyasî amaçlı grev ve lokavt, dayanışma grev ve lokavtı, genel grev ve lokavt, işyeri işgali, işi yavaşlatma, verim düşürme ve diğer direnişler yapılamaz. Greve katılmayanların işyerinde çalışmaları, greve katılanlar tarafından hiçbir şekilde engellenemez.Grevibaşlatmak içinbazıyükümlülüklerin yerine getirilmesi gerekir. Grevbaşlatmak için işçilerin dörtte biriningrevin lehineoy kullanması gerekir. Grev ve lokavt yasağı olan kuruluşlar/mesleklerin arasında bankacılıkhizmetleri, hastaneler vetoplu taşıma gibi geniş bir liste vardır. İşveren, grev ve lokavta katılman işçilerden, herhangi bir nedenle çalışamayanların yerine görevli makamın yazılı izni ile yeni işçi alabilir.(2709 sayılı Türkiye Cumhuriyet Anayasası Md. 54 ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Md. 58-75, 2012).
Yasal gereklilikler yerine getirilmeden gerçekleştirilen grev, yasadışı kabul edilir. Grev kararı, uyuşmazlık raporunun sunulmasından itibaren 60 gün içinde alınmalı ve en az altı iş günü önceden bildirilerek uygulanmalıdır. Aksi takdirde, toplu sözleşme yapma yetkisi geçersiz hale gelir. İşverenler de grev kararından itibaren 60 gün içinde, benzer bildirim şartlarına tabi olarak işyeri kapatma kararı alabilirler. Hem grev hem de işyeri kapatma kararları işyerinde ilan edilmeli ve karşı tarafa ile ilgili makamlara bildirilmelidir. Bildirilen tarihte gerçekleştirilmezse, eylem geçersiz sayılır ve yetki belgesi geçersiz hale gelir. Çalışma Bakanı, yasal grev uyuşmazlıklarında arabuluculuk yapabilir veya bir arabulucu atayabilir.
Grev ilanından itibaren altı iş günü içinde, işçilerin en az dörtte biri yazılı olarak başvurursa grev oylaması talep edilebilir ve oylama altı gün içinde yapılmalıdır. İtirazlar üç gün içinde mahkemeye sunulur ve mahkeme üç gün içinde karar verir. Çoğunluk greve karşı oy kullanırsa grev yapılamaz ve bir anlaşma veya tahkim süreci başlamazsa sendikanın yetki belgesi geçersiz hale gelebilir. İşletme içi uyuşmazlıklarda grev oylaması talepleri her işyerinin yetkilisine iletilir ve sonuçlar merkezde derlenir. Toplu sözleşmelerde ise oylamalar her işyerinde ayrı ayrı yapılır. Prosedürler Bakanlık tarafından düzenlenir.
Yasal grev veya işveren lokavtları sırasında, üretim veya satış işleri hariç olmak üzere, güvenlik, ekipmanların korunması veya hayvan ve bitkilerin bakımı için hayati öneme sahip görevlerde bazı çalışanlar çalışmaya devam etmek zorundadır. İşverenler, toplu pazarlık sürecinden itibaren altı iş günü içinde bu çalışanların niteliğini ve sayısını açıklamak zorundadır; sendikalar ise altı gün içinde mahkemeye itirazda bulunabilir. Zamanında karar verilememesi halinde, taraflardan herhangi biri yetkili İşçi-İşveren İlişkileri Kurumu’ndan ( ) karar vermesini talep edebilir. Yetkili makam, grev veya iş bırakma kararından itibaren üç gün içinde resen harekete geçebilir. Toplu pazarlıkta yer alan sendika yöneticileri bu durumdan muaftır. İşverenler, yetkili makamın yazılı onayıyla yedek işçi istihdam edebilir.
Kaynak: Türkiye Anayasası'nın 54. maddesi; 2012 tarihli ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmeleri Kanunu'nun 58-75. maddeleri
Sendikal haklar ile ilişkin düzenlemeler
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 2709 sayılı Kanun, 1982 (son değişiklik 2011) / Constitution of the Republic of Türkiye Act No. 2709, 1982 (last amended in 2011)
- 25425 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (Nisan 2004) / Regulation on the Principles and Procedures Governing the Employment of Children and Young Workers, published in gazette No. 25425 (April 2004)
