स्वास्थ्य र सुरक्षा
रोजगारदाताले विचार गर्ने
कानुन बमोजिम रोजगारदाताले श्रमिकको स्वास्थ्य र सुरक्षाको संरक्षण गर्नु पर्छ । रोजगारदाताको कर्तव्यहरू कार्यस्थलमा उपयुक्त सुरक्षा र स्वास्थ्य दिशानिर्देशहरू बनाएर सुरक्षित वातावरण सुनिश्चित गर्नु हो; रासायनिक, भौतिक वा बायो-डिग्रेडेबल सामग्री वा उपकरणहरूको प्रयोग, सञ्चालन, भण्डारण वा स्थानान्तरणको लागि आवश्यक नियमहरू बनाउने; कामदारहरूलाई सुरक्षा र स्वास्थ्य सम्बन्धी आवश्यक जानकारी, सूचना वा तालिम प्रदान गर्ने; उपकरण र रासायनिक, भौतिक वा बायोडिग्रेडेबल सामग्रीको प्रयोग वा सञ्चालन सम्बन्धी कामदारहरूलाई उपयुक्त भाषामा आवश्यक प्रशिक्षण र ज्ञान प्रदान गर्ने; कार्यस्थलबाट सुरक्षित प्रवेश र बाहिर निस्कनका लागि उचित व्यवस्था गर्ने; कामदारहरूलाई व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरणहरू उपलब्ध गराउने आदि।
२० वा बढी श्रमिक भएका रोजगारदाताले सुरक्षा तथा स्वास्थ्य समिति ("समिति") गठन गर्नु पर्नेछ । उक्त समितिले श्रमिकहरूको सुरक्षा र स्वास्थ्य सम्बन्धी व्यवस्थाका बारे रोजगारदातालाई सुझाव दिने, कार्यस्थलमा सुरक्षा र स्वास्थ्यको प्रभावकारिता वा प्रवन्धको मुल्यांकन गर्ने; स्वास्थ्य र सुरक्षाका बारे रोजगारदाताले आवश्यक कदम चाल्न नसकेको खण्डमा श्रम कार्यालयलाई सूचित गर्ने; स्वास्थ्य तथा सुरक्षा नीति, आदि पुनरावलोकन गर्नु पर्छ ।
जहाँ चोटपटकको सम्भावना वा जोखिम हुन्छ वा मानिसहरूको स्वास्थ्यमा गम्भीर प्रभाव हुन सक्छ वा मालसामानको नोक्सानी हुन सक्छ, त्यस्तो जानकारी प्राप्त हुना साथ रोजगारदाताले उक्त काम तत्काल रोक्न निर्देशन दिनु पर्छ । कार्यस्थलमा सरुवा रोग रोकथाम गर्नका लागि रोजगारदाताले आवश्यक प्रवन्ध गर्नु पर्छ । जस्तै: जब कुनै श्रमिकलाई सरुवा रोग लागेको हुन्छ, उपचार हुँदै गर्दा त्यस्तो श्रमिकलाई कार्यस्थलमा उपस्थित हुनबाट निषेधित गर्न सकिनेछ ।
श्रोत: श्रम ऐन, २०७४ को §७९, ७४, ७६, ८०
निशूल्क सुरक्षा
श्रम ऐनमा थुप्रै दफाहरू छन् जसले काममा भएका श्रमिकको व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरणको प्रावधानको नियमन गर्छ । कानुन अनुसार रोजगारदातालाई कार्यस्थलमा उपयुक्त सुरक्षा र स्वास्थ्य बन्दोबस्त गरेर कामका लागि सुरक्षित वातावरण तयार गर्नु उत्तरदायित्व हो। यसले रोजगारदातालाई कर्मचारीको सुरक्षा र स्वास्थ्य सुनिश्चित गर्न रसायन, भौतिक वा जैविक सामग्री वा उपकरणको प्रयोग, संचालन, भण्डारण, वा स्थानान्तरणका प्रावधान आवश्यक पनि ठहर्याएको छ । प्रक्रियाको क्रममा फ्याँकिएका कण वा टुक्राबाट आँखामा चोट पटक लाग्ने वा हानिकारक विकिरण वा रसायनको सम्पर्कमा आउँदा आँखामा जोखिम हुने जोखिम भएमा कामदारको आँखाको सुरक्षाका लागि नियमित आँखा परीक्षण र आवश्यक सुरक्षात्मक उपकरणउपलब्ध गराउनुपर्छ । कार्यस्थलमा हुने आगलागीबाट कर्मचारीलाई जोगाउने व्यवस्था मिलाउनु रोजगारदाताको दायित्व हो । कानूनले निर्माता, आयातकर्ता र आपूर्तिकर्तालाई उचित अनुसन्धान र प्रयोग पछि उपकरण, उत्पादन वा सामग्रीको उत्पादन, आयात र आपूर्ति गर्न बाध्य गर्दछ, जुन सुरक्षा र स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले कार्यस्थलमा प्रयोग गरिने छ।
विष्फोटक वा प्रज्वलनशील धुलो, ग्याँस आदि समावेश गर्ने कामको लागि, रोजगारदाताले व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरणहरूको प्रयोग प्रदान र सुनिश्चित नगरी कामदारहरूलाई त्यस्तो काममा संलग्न गर्नु हुँदैन।
रोजगारदाताहरूले श्रमिकहरूलाई सबै व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरण दिनु आवश्यक हुन्छ । सुरक्षासम्बन्धी कुनै पनि सुविधा निःशुल्क उपलब्ध गराउनुपर्ने र त्यस्तो सुविधा उपलब्ध गराउन रोजगारदाताले श्रमिकबाट कुनै पनि शुल्क असुल गर्न नसक्ने उल्लेख छ ।
श्रोत: श्रम ऐन, २०७४ को §६९ र ७२-७६; नेपाल श्रम नियम, २०७५ को नियम ३४, ३५ र ३९
तालिम
काममा लिएका श्रमिकहरूलाई स्वास्थ्य र सुरक्षाका लागि व्यवहारिक र सान्दर्भिक तालिम उपलब्ध गराउनु र कार्यस्थलमा श्रमिकहरूको व्यवसायिक स्वास्थ्य र सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु रोजगारदाताको दायित्व हुन्छ । रोजगारदाताले कामदारलाई कामसँग सम्बन्धित उपकरण वा रासायनिक, भौतिक वा जैविक सामग्रीको प्रयोग र सञ्चालनका सम्बन्धमा उपयुक्त भाषामा तालीम प्रदान गर्नु पर्नेछ । शारीरिक चोटपटक, विषाक्तता वा रोगको गम्भीर जोखिम हुन सक्ने खतरनाक अपरेशनको अवस्थामा, संचालनमा कार्यरत व्यक्तिहरूको आवधिक चिकित्सा परीक्षण प्रदान गर्नु र त्यस्तो रोजगारको लागि उपयुक्त प्रमाणित नभएका व्यक्तिहरूको रोजगारीमा रोक लगाउनु रोजगारदाताको जिम्मेवारी हो। त्यस्ता प्रक्रिया र खतरापूर्ण यन्त्रहरूका लागि काममा लिईएका श्रमिकहरूलाई पर्याप्त रुपमा प्रशिक्षण र सुपरिवेक्षण गर्नु पर्छ ।
श्रोत: श्रम ऐन २०७४ को §६९ ; श्रम नियम २०७५ को §३९
श्रम निरीक्षण प्रणाली
नेपालको श्रम ऐन, २०१७ बमोजिम स्थापना भएको श्रम कार्यालयले अन्य कार्यका साथै रोजगारदातालाई पेशागत सुरक्षा र स्वास्थ्य मापदण्ड उपलब्ध गराउन र कार्यस्थलमा जडान गरिएका मेशिन, औजार, उपकरण, वस्तु वा सामग्रीको निरीक्षण गर्न तथा तोकिएबमोजिमको मापदण्डको भए नभएको परीक्षण गरी परीक्षणका लागि नमूना सङ्कलन गर्न रोजगारदातालाई निर्देशन दिन्छ ।
श्रम कार्यालयको काम यसका निरीक्षकहरूले गर्छन् । पेशागत सुरक्षा र स्वास्थ्य निरीक्षकसँग कार्यालयको तर्फबाट मेसिनरी र उपकरणहरूको निरीक्षण, व्यावसायिक सुरक्षा र स्वास्थ्य सम्बन्धी कार्य र अन्य प्राविधिक कार्यहरू जस्ता कार्यहरू गर्ने अधिकार छ। कानुनको परिपालनाको लेखाजोखा राख्न, वहीखाता र अन्य कागजातहरूको अनुरोध गर्न र अघिल्ला दुई महिनामा काममा लागेका कुनै श्रमिकको जाँच गर्न श्रम निरीक्षकहरूलाई कुनैपनि कार्यस्थलमा प्रवेश गर्ने अधिकार हुन्छ । उनीहरूसँग रोजगारदाताहरूलाई व्यावसायिक जोखिमको रोकथाममा नियमहरूको कुनै पनि उल्लङ्घनको समाधान गर्न र यदि उल्लंघनले कर्मचारीहरूको स्वास्थ्य र सुरक्षामा गम्भीर र आसन्न खतरालाई जन्म दिन्छ भने काम को तत्काल समाप्तिको आदेश दिन अधिकार छ।
कार्यस्थलमा प्रयोग गर्न अनुपयुक्त उपकरणलाई श्रम कार्यालयले सिल वा प्रयोग गर्न रोक्न पनि सक्छ । निरीक्षकले श्रम कार्यालयलाई पन्ध्र दिनभित्र निरीक्षण प्रतिवेदन बुझाउनु पर्छ ।
श्रोत: श्रम ऐन २०७४ को §७७, ८३, र ९३-१०१
स्वास्थ्य र सुरक्षाका नियमनहरू
- Nepal Labour Act, 2017
- Nepal Labour Rules, 2018
